NAYMAN ANA’NIN FERYADI
Cengiz Aytmatov’un Gün Olur Asra Bedel adlı romanında yer alan Nayman Ana efsanesi, yalnızca geçmişe ait bir hikâye değil; insanlığa bırakılmış bir uyarı, bir manifesto ve bir vicdan çağrısıdır. Bu anlatı, hafızası elinden alınan insanın birey olarak nasıl yok edildiğini, toplum olarak nasıl teslim alındığını açıkça gösterir.
Rivayete göre esir alınan gençlerin saçları kazınır, başlarına taze deve derisi geçirilir ve güneş altında bırakılır. Deve derisi kurudukça kafayı sıkar; saçlar dışarı çıkamaz, kafa derisine doğru büyür. Dayanılmaz acılar içinde kalan insan, sonunda hafızasını, kimliğini ve geçmişini kaybeder. Geriye yalnızca emir alan, sorgulamayan, itaat eden bir beden kalır. Buna “mankurt” denir.
Nayman Ana, mankurtlaştırılan oğlunu bulur. Ona adını, soyunu, geçmişini, annesi olduğunu hatırlatmaya çalışır. Ancak hafızası silinmiş oğul, kendisine öğretilen emir doğrultusunda öz annesini öldürür. Bu sahne, yalnızca bir annenin değil; hafızasını kaybeden insanlığın kendi köklerini yok edişinin simgesidir.
Bugün deve derisi yoktur.
Ama onun yerini alan, çok daha görünmez ve daha etkili araçlar vardır.
Bugün kafaya geçirilen deve derisi neyse, zihinlere geçirilen medya, dijital platformlar, algoritmalar, yönlendirilmiş bilgi akışı ve küresel içerik merkezleri odur. Fiziksel acı hissedilmez; fakat zihinsel teslimiyet derindir. Çünkü beyin kendiliğinden düşünmez. Beyin, önüne konulanı düşünür; maruz kaldığını fikir zanneder; tekrar edileni gerçek kabul eder. İnsana düşünüyormuş hissi verilir, fakat çoğu zaman zihinde dolaşan şey, başkalarının seçtiği düşüncelerdir.
Bugün dünya çapında topluluklar, tek merkezli yönetime, tek tip düşünceye ve gönüllü teslimiyete doğru hızla ilerlemektedir. Kültürler sadeleştirilmekte, kimlikler aşındırılmakta, farklı düşünenler sistem dışına itilmektedir. Sorgulama “uyumsuzluk”, itiraz “tehlike” olarak sunulmaktadır.
Bu yüzden açıkça ifade etmek gerekir:
Düşünen son nesil biz olabiliriz.
Bizden sonra gelecek kuşaklar; düşünmeyi değil, kendilerine sunulanı doğru kabul etmeyi öğrenebilir. Hafızası ekranlara emanet edilen, kararları algoritmalarla verilen, iradesi konfor karşılığında devredilen bir insan tipi inşa edilmektedir. Dün mankurt işkenceyle üretilirdi; bugün mankurt rahatlık, hız, alışkanlık ve bağımlılık üzerinden üretilmektedir.
Nayman Ana’nın feryadı bu yüzden hâlâ yankılanmaktadır. O feryat, yalnızca bir annenin değil; teslim alınmak üzere olan insanlığın son uyarısıdır. Hafızasını kaybeden insan direnemez. Düşünme biçimi başkaları tarafından belirlenen birey özgür olamaz. Kimliğini unutan toplum üretemez; üretemeyen toplum ise yönetilir, yönlendirilir ve kullanılır.
Unutulan geçmiş, teslim edilen gelecektir.
Hatırlamak bir direniştir.
Sorgulamak bir sorumluluktur.
Üretmek ise özgürlüğün tek gerçek yoludur.
Üretmeyen toplumlar tüketir; tüketen toplumlar tükenir.
Ali Ulusan
Teknik Öğretmen