GÜÇ SINIRLANMAZSA ZALİMLEŞİR
Montesquieu, kuvvetler ayrılığı ve insanın iktidarla imtihanı
İnsan, gücü eline geçirdiğinde değişebilir.
Belki de insanlık tarihinin en eski meselelerinden biri budur. Sıradan bir insanın eline sınırsız yetki verildiğinde, bir süre sonra kendisini diğer insanlardan üstün görmeye başlaması hiç de şaşırtıcı değildir. Çünkü sınırlandırılmamış güç, zamanla sahibini sınırlandırılmaz olduğuna inandırır.
Montesquieu’nun kuvvetler ayrılığı düşüncesi tam da bu insanlık gerçeğinin üzerine kuruludur.
Yasama, yürütme ve yargı aynı elde toplanırsa, o gücü kullanan kişinin iyi niyetli olması bile yeterli değildir. Çünkü mesele yalnızca “Kötü insan iktidara gelirse ne olur?” sorusu değildir.
Asıl soru şudur:
“İyi bir insanın eline sınırsız güç verirsek, ne kadar süre iyi kalabilir?”
Montesquieu’nun cevabı nettir:
Güç, gücü denetlemelidir.
Çünkü insanı yalnızca ahlakına emanet etmek, devlet yönetiminde yeterli değildir. Erdemli insanlara ihtiyaç vardır; fakat erdemli insanların bile denetlenebildiği bir sistem daha değerlidir.
Tarih bunun örnekleriyle doludur.
Roma Cumhuriyeti’nde iktidarın tek bir kişinin elinde toplanmasını önlemek amacıyla farklı makamlar ve kurumlar arasında denge kurulmuştu. Konsüllerin görev sürelerinin sınırlı olması ve birbirlerini denetleyebilmeleri, gücün kalıcı bir hâkimiyete dönüşmesini engellemeye yönelikti. Cumhuriyetin bütün sorunlarını çözemedi; fakat iktidarın sınırsızlaşmasının tehlikesini çok erken fark etmişti.
Daha sonra Roma İmparatorluğu’nda cumhuriyet kurumları zayıflayıp güç giderek imparatorun çevresinde toplandığında, siyasal denge de büyük ölçüde ortadan kalktı.
Fransız Devrimi ise başka bir ders verdi. Mutlak monarşinin yıkılmasıyla özgürlük ve eşitlik düşüncesi yükseldi; ancak devrim sonrasında güç başka ellerde yoğunlaştığında Terör Dönemi ortaya çıktı. Devrim adına başlayan süreç, insanların birbirlerini suçladığı ve giyotinlerin çalıştığı bir döneme dönüştü.
Demek ki sorun yalnızca kimin iktidarda olduğu değildir.
Sorun, iktidarın sınırlarının nerede başladığıdır.
Machiavelli bu noktada Montesquieu’dan ayrılır. Machiavelli, siyaseti çoğu zaman ideal insan üzerinden değil, olduğu hâliyle insan ve iktidar mücadelesi üzerinden değerlendirir. Hükümdarın devletin bekası için gerektiğinde sert davranmasını anlayışla karşılar.
Montesquieu ise başka bir soru sorar:
“Hükümdarın gücünü kim sınırlayacak?”
İşte modern hukuk devletinin temel taşlarından biri burada ortaya çıkar.
Çünkü bir toplumun güvenliği, yalnızca yöneticisinin iyi niyetine bırakılamaz.
Bugün iyi olan yönetici yarın olmayabilir.
Bugün adil olan iktidar yarın adaletten uzaklaşabilir.
Bugün doğru karar veren kişi, yarın yanlış karar verebilir.
Bu nedenle hukuk, kişilere değil ilkelere dayanmalıdır.
Kuvvetler ayrılığı da aslında devletin içinde kurulmuş bir ahlaki fren mekanizmasıdır.
Bir gücün diğerini denetlemesi, devletin zayıflaması değil; tam tersine devletin ve toplumun korunmasıdır.
Çünkü güçlü devlet, her şeyi yapabilen devlet değildir.
Güçlü devlet, sahip olduğu gücü hukuk içinde kullanabilen devlettir.
Bu düşünceyi yalnızca devlet yönetimine de hapsetmemek gerekir.
Bir işyerinde patronun sınırsız yetkisi, bir ailede babanın sınırsız otoritesi, bir kurumda yöneticinin sorgulanamaz olması da benzer sonuçlar doğurabilir.
İnsan, kendisini denetleyen hiçbir mekanizma olmadığında kendi doğrularını mutlak doğru sanmaya başlayabilir.
İşte burada önceki yazılarımızdaki “Erdemli İnsan Olmak” düşüncesiyle kuvvetler ayrılığı arasında önemli bir bağ kuruluyor:
Erdemli insan, gücü olduğu hâlde sınırını bilen insandır.
Kifayetsiz insan ise çoğu zaman sahip olduğu küçük gücü bile büyüklük zanneder.
Bu yüzden insanlığın gerçek ilerlemesi, yalnızca daha güçlü insanlar yetiştirmek değildir.
Gücü elinde tutan insanın, gücünü sınırlandırmayı öğrenmesidir.
Tarih bize defalarca aynı dersi verdi:
Güç denetlenmezse iktidara,
iktidar denetlenmezse tahakküme,
tahakküm denetlenmezse zulme dönüşebilir.
Montesquieu’nun asıl büyük mirası belki de burada yatmaktadır:
“Güç, gücü durdurmalıdır.”
Çünkü insanı insan yapan yalnızca sahip olduğu güç değildir.
O gücü nerede durduracağını bilmesidir.
Ali Ulusan – Teknik Öğretmen, Tasarımcı, Üretici