DİJİTAL DÜNYA VE MODERN KÖLELİK
İnsanlık, tarih boyunca köleliği farklı biçimlerde yaşadı.
Kimi zaman zincirlerle, kimi zaman borçla, kimi zaman korkuyla…
Bugün ise karşımızda daha sessiz, daha görünmez ama çok daha kapsayıcı bir kölelik biçimi duruyor: dijital kölelik.
Yapay zekâ ve dijital sistemler, insan hayatını kolaylaştırma iddiasıyla hayatımıza girdi. Ancak kolaylık, zamanla kontrole; kontrol ise itaate dönüştü. Günümüzde birçok insan; neyi izleyeceğine, neyi okuyacağına, neyi satın alacağına hatta neyi düşüneceğine kendisinin karar verdiğini sanıyor. Oysa gerçekte, algoritmaların çizdiği dar bir çerçevenin içinde hareket ediyor.
Dünya giderek tek tip bir yapıya doğru sürükleniyor. Devletlerin, sınırların, milletlerin ve ulusal paraların anlamını yitirdiği; tek merkezden yönetilen bir küresel sistem artık bir ihtimal değil, planlı bir gidişat olarak karşımızda duruyor. Paranın yerini dijital kimliklerin, izlenebilir harcama sistemlerinin ve merkezi dijital paraların aldığı bu düzende, insan kendi kazandığı parayı bile nasıl ve nerede harcayacağına kendisi karar edemez hâle geliyor.
Bu sistemde insan;
İstediği yere seyahat edemeyecek,
Arabasına binip canının istediği yere gidemeyecek,
Toplu halde hareket edemeyecek,
Kontrol dışı kabul edilen hiçbir faaliyeti gerçekleştiremeyecektir.
Pandemi sonrası yaşananlar bunun küçük ama öğretici bir provasıydı. İnsanlar evlerine çekildi, kalabalıklar dağıldı, topluluklar zayıfladı. Sosyal bağlar ekranlara sıkıştırıldı. Yürümek, bir araya gelmek, konuşmak bile izinli alanlara taşındı. Bu süreç, kurulmak istenen düzenin insan psikolojisini adım adım hazırlayan bir eşik oldu.
Kontrol yalnızca fiziksel hareketle sınırlı değildir. Telefonlar, saatler, araçlar, ev sistemleri ve dijital altyapılar; konfor aracı gibi sunulurken aynı zamanda insan davranışını izleyen, ölçen ve yönlendiren sessiz denetim mekanizmalarına dönüşmektedir. Veri, insanın yeni kimliği hâline gelmiş; mahremiyet ise fark edilmeden tasfiye edilmiştir.
Bu dijital düzenin en güçlü ve en görünmez ayağı ise dünya medyasının ve haber kaynaklarının tek bir merkezden kontrol edilmesidir. İnsanlar artık dünyada ne olup bittiğini kendi gözleriyle değil, kendilerine gösterilen ekranlar üzerinden öğrenmektedir. Hangi haberin öne çıkarılacağına, hangisinin görünmez kılınacağına; hangi olayın “tehdit”, hangisinin “normal” sayılacağına küresel medya algoritmaları karar vermektedir.
Gerçekler bağlamından koparılmakta, yalanlar tekrar edilerek hakikat gibi sunulmaktadır. Sansür, yasaklarla değil; görünmez kılma yöntemiyle uygulanmaktadır. Böylece insanlar aynı korkularla korkutulmakta, aynı düşünce kalıplarına yönlendirilmekte ve tek tip bir algıya alıştırılmaktadır. Modern kölelik artık zorla değil; ikna ile, algı ile, medya üzerinden inşa edilmektedir.
Bu noktada hayati bir gerçek ortaya çıkar:
Topluluklar, devletler ve milletler; kendi yazılımlarını, kendi dijital platformlarını ve kendi dijital paralarını üretip yönetmedikleri sürece gerçek anlamda bağımsız olamazlar.
Kendi verisini yönetemeyen bir devlet, sınırlarını koruyor gibi görünse bile iradesini koruyamaz. Kendi dijital altyapısı olmayan bir millet, geleceğini başkasının sistemine teslim etmiş demektir. Bayraklar dalgalansa da, sınırlar haritalarda dursa da; karar mekanizmaları tek bir küresel dijital merkezden yönetiliyorsa bunların tamamı sembolik değerlerin ötesine geçemez.
Kendi dijital parasını yönetemeyen bir ülke, vatandaşının emeğini de yönetemez.
Kendi platformunu kuramayan bir toplum, düşüncesini başkasının filtresinden geçirmek zorunda kalır.
Kendi hava sahasında, kendi uçaklarını kendi iradesiyle ve istediği eksende uçuramayan bir devlet, yalnızca kâğıt üzerinde devlettir.
Tek merkezden kontrol edilen bir dünyada; devlet olmakla olmamak, millet olmakla kalabalık olmak arasındaki fark hızla silinir. Herkes aynı yazılıma bağlıysa, herkes aynı dijital anahtarla açılıp kapanıyorsa; bayrak altında yaşamanın ve belirli sınırlar içinde kalmanın da fiilî bir anlamı kalmaz.
Gerçek bağımsızlık artık toprakla değil kodla,
silahla değil algoritmayla,
nüfusla değil veriyle ölçülmektedir.
Ve bütün bu tabloyu tek bir gerçek özetler:
Üretemeyen topluluklar tüketir; tüketen topluluklar tükenir.
Bu çağda kastedilen üretim; yalnızca sanayi değil, her şeyden önce yazılım üretmektir, dijital platform üretmektir, yapay zekâ üretmektir. Bunları üretemeyen toplumlar başkasının sistemini tüketir. Başkasının sistemini tüketen toplum ise zamanla iradesini, özgürlüğünü ve geleceğini tüketir.
Üretemeyen topluluklar tüketir.
Tüketen topluluklar tükenir.
Yazılımını üretemeyen, dijital dünyada söz sahibi olamayan, yapay zekâ çağında yalnızca kullanıcı olarak kalan toplumlar; farkında olmadan tüketilen hâline gelir. Bu tükeniş gürültülü olmaz; sessiz olur, dijital olur ve geri dönüşü son derece zor olur.
Ali Ulusan
Teknik Öğretmen